Kur biznesi vishet rrozer

08/03/2009 00:00 0 komente

Nga Elona Gusmari, Albana Muçaj

Pas tavolines se punes ato shfaqin siguri, force dhe nje vizion te qarte. Me veshje te kuruar ne menyre te kujdesshme. Shpesh jane gra qe i perkasin botes se biznesit. Suksesi i tyre nuk ka qene nje “llotari fati”, por nje pepjekje nder vite ne nje treg te veshtire, ku fjala kyçe ishte “mbijetesa”. Perballe burrave ato konkurrojne ne menyre te denje edhe pse ne minorance. Fushat ku ato veprojne jane nga me te ndryshmet.
Numri i paket i tyre ne biznes kufizohet nga fakti se shpesh femrave iu duhet te bejne kompromise te forta, nese do te jene familjare te mira apo nese do te ndjekin karrieren e tyre.
Nje gje eshte e qarte, prezenca ne biznes nuk ka te beje shume me gjinine, nese je femer apo mashkull, gjithçka varet nga historia personale e gjithsecilit.

Teuta Ibrahimi, kam nje enderr ne sirtar

Pas 16 vjetesh ne drejtimin e nje biznesi, Teuta Ibrahimi, gruaja e forte e “naftes”, tregon se nuk e ndien teresisht te realizuar veten e saj. Arsyejar Ajo ka pasur gjithmone nje enderr ne sirtar, te cilen nuk ka pasur mundesi ta realizoje. Gjithmone ka dashur te beje pjese ne industrine prodhuese, por fati e “katapultoi” ne nje sektor teresisht te ndryshem, qe ishte ai i importimit te “arit te zi” dhe gazit. Zonja, 56 vjeçare, nuk e tregon aspak moshen e saj dhe kjo i dedikohet forces dhe buzeqeshjes qe asnjehere nuk i mungon. Zyra e saj eshte e thjeshte, por e kendshme dhe nga vartesit e ndan vetem nje mur i holle. Ky arredim eshte gjithashtu pjese e filozofise se saj te punes. E kesaj pune, se ciles ajo i eshte dedikuar prej shume vitesh dhe prej se ciles e ndan vetem dita e diele, te cilen e konsideron “pushim total” prane familjes dhe nipit qe nuk ka shume kohe qe ka lindur.
Lidhjet me shoqerine e saj jane ngushtuar per shkak te aktivitetit te ngjeshur te dites. “Mberrij gjithmone ne zyre me heret se stafi im ne pune. Rreth ores 8.00 jam e ulur ne tavolinen time, madje me eshte bere ves qe edhe tualetin e bej ne makine per te mos humbur shume kohe. Deri ne oren 16.00 qendroj gjithmone ne zyre, pastaj kryej ndonje kontroll rutine ne pikat e karburantit per te bere ndonje sondazh, me pas largohem nga zyra ne oren 18.30. Jo gjithmone mund te largohem gjate kesaj ore, pasi ndodh qe te kem anije ne port dhe duhet te komunikoj shpesh me njerezit. Kam fatkeqesine dhe fatmiresine qe punoj me bashkeshortin tim dhe jemi te lidhur shume me punen, madje edhe kur jemi ne shtepi na duhet te flasim per punen”, -thote znj. Ibrahimi.
Dy jane mjetet, pa te cilat Teuta Ibrahimi nuk ben dot ne punen e saj. Eshte makina dhe telefoni i dores. Jane dy mjete, qe jane te pandara nga fiziku i saj, ne çdo minute dhe sekonde nuk mund t’i “heqe qafe”. Telefoni i saj qendron i hapur 24 ore, madje edhe gjumin nuk e ben te rehatshem, pasi eshte gjithmone ne merak se mos ndoshta ndodh ndonje gje ne pikat e karburantit ose gjate transportimit te naftes. Nga ana tjeter, makina e ka privuar nga levizjet ne kembe dhe shpesh e gjen veten te “ngujuar” pas timonit dhe ne levizje sa nga nje vend ne tjetrin. Asnjehere nuk ka ikur per nje kohe te gjate me pushime, duke ia mohuar vetes te pakten 10 dite pushim.
E ne kete mori levizjesh e sakrificash, znj. Ibrahimi e shikon veten si nje grua relativisht te suksesshme ne biznesin e saj.
“Ka gra me te suksesshme se une. Ndoshta fati i ka ndihmuar ne kete drejtim, por une nuk e njoh ndjenjen e xhelozise, madje jam e lumtur kur shoh gra ne drejtim ose qe kane bere hapa para ne karrieren e tyre ne çdo fushe te mundshme”, -thote drejtuesja e kompanise “Api”. E ne kete filozofi ajo ndihet se eshte shume feministe. 
Si nje grua ne biznes, ajo drejtohet nga disa parime baze, qe jane edhe pjese e strategjise drejtuese. “Ne radhe te pare duhet te kesh nje partneritet konkurrues, te bashkerendosh punen me partnere qe kuptohesh. E rendesishme eshte qe te drejtosh nje biznes te ligjshem, qe nuk demton interesat e te tjereve nepermjet prishjes se tregut. Duhet te kesh kurajo, nisme, madje edhe guxim te tepruar, deri diku prej “budallai” per te marre parasysh rrezikun i cili eshte pjese e pandashme e biznesit”, -thote znj. Ibrahimi.
Ajo, thote se çdokush duhet te jete i pergatitur, pasi nuk dihet se çfare vjen me pas. “Kur i hyra rruges se biznesit, diku nga viti 1993 nuk e dija se çfare me priste, rruga qe duhet te peshkruaja ishte e panjohur dhe gjerat veshtiresohen akoma me shume kur te duhet ta çash e vetme dhe kjo kerkon kuraje”, -thote znj. Ibrahimi.
Momentet e veshtira nuk kane munguar gjate punes se saj, madje shpesh eshte ndier edhe ne rrezik per jeten. “Me jane bere presione per te dale nga biznesi im, por kurre nuk kam menduar se mund te heq dore. Nuk kam pasur asnjehere frike dhe nuk do te trembem te bej punen time. Jam nje grua qe nuk e njoh friken, jam e pergatitur per çdo gje”, -thote drejtuesia e kompanise “Api”.
Ne kendveshtrimin e saj, mentaliteti ne biznes ka ndryshuar, persa i takon figures femerore. “Nese do te donin vete grate t’i hynin kesaj pune, nuk i pengon askush, per me teper politikisht. Pengesat mund te vijne nga familja ose edhe nga frika per te marre dhe dhene pergjegjesi. Dua qe grate qe bejne biznes te ndihmohen me shume nga shteti. Nese nje femer deshiron te jete pjese e ekonomise se tregut, te pakten per nje periudhe te shkurter kohore, duhet te lehtesohen nga ana fiskale per te ecur perpara. Kane nevoje per me shume stimul”, -thote znj. Ibrahimi. Sipas saj, grate ne biznes kane nevoje te perfaqesohen edhe politikisht, duke pasur me shume mbeshtetje.
Ne biznes ajo eshte nje femer, se ciles i pelqen te punoj ne grup, por edhe duke pasur autoritetin e duhur. “Mendoj qe respekti dhe autoriteti duhet te fitohen. Ka raste kur me duhet te perdor autoritetin, por kjo nuk do te thote vendosje ne forme agresive. Perpiqem t’i trajtoj si njerez te familjes vartesit e mi. Perpiqem t’i kuptoj kur kam probleme familjare, por nese diçka nuk realizohet si duhet, atehehere me duhet te marr edhe masa te ashpra”, -thote znj.Ibrahimi.
Ne ecurine e biznesit te saj ajo ve re se ka nje rritje ne krahasim me vitin e kaluar, te cilin e konsideron si te veshtire. E gjate ketij viti ajo ka edhe plane te tjera. Plane qe flasin per nje rifreskim te imazhit te kompanise qe ajo drejton. Por jo vetem kaq.
“Do te perpiqemi te permiresojme imazhin e pikave tona te karburantit, duke bere investime ne permiresimin e tyre, per t’i ofruar me shume konsumatorit. Gjate kesaj kohe jemi perpjekur te negociojme dhe te krijojme partneritet edhe me kompani strategjike, pasi kemi humbur shume kohe duke u marre me pjesemarrjen ne tendera publike, per shkak edhe te çmimit te luhatshem te naftes”, -thote drejtuesia e kompanise “Api”. Nje risi ne strategjine e saj do te jete edhe perfshirja ne fushen e ndertimeve. Pronesia ne siperfaqe toke te konsiderueshme dhe te lira, ka bere qe se fundi Teuta Ibrahimi, se bashku edhe me bashkeshortin e saj te hyjne edhe ne nje sfere tjeter, duke kerkuar edhe partnere te mundshem per te realizuar keto investime. E ne nje kohe krize financiare, 56-vjeçarja tregon me modesti se femrat gjithmone, ne çfaredolloj rrethane, gjejne zgjidhje efikase edhe aty ku dikush mund te mos shohe drite jeshile.  

Kriza po na rrit. Do te eksportojme kepuce shqiptare
Donika Mici, administratore e fabrikes se prodhimit te kepuceve ne Shqiperi “Donniana” sh.p.k.

Aktiviteti i filluar qe nga viti 1992 duket te kete qene nje rruge e gjate dhe shume e veshtire per zonjen Donika Mici. Por brenda ketyre veshtiresive zonja Mici gjen shume kenaqesi qe puna i ka dhene. Bukuria e kesaj pune, sipas saj, eshte jo vetem te realizimi i projekteve qe enderron. Sipas saj, “mbi te gjitha eshte e rendesishme qe me punen tende ben te ndjehen te sigurta mijera vajza dhe gra, jo vetem per faktin qe kane nje pune te sigurte dhe nje te ardhur personale, çka do te thote nje pavaresi ekonomike dhe njekohesisht siguri ne jeten e tyre te perditshme”. Nje figure administratoreje mund te jete nje yll polar per shume vajza qe kerkojne te realizohen profesionalisht ne jete dhe veshtiresite ekonomike mund te behen nje pengese e perkohshme. Prania e nje administratoreje te forte dhe te sigurte ne punen e saj si zonja Mici, u jep imazhin ketyre vajzave qe asgje nuk eshte e pamundur per t’u realizuar dhe me pak force e vullnet arrihet gjithçka.
Ne keto vite pune zonja Mici ka shume per te treguar. Jane vitet e veshtira te tranzicionit kur kapaciteti i fabrikes se saj ishte per 80 te punesuar. E kete kohe, ajo tregon se duhej te vendoste ne 800 persona te perzgjidhte 80 vajza dhe gra. Por ajo tregon se, “pa asnje hezitim ne punonim pa asnje shperblim deri ne 12 ore per te kenaqur deri personin e fundit me marrjen e punes ne shtepi per te nxjerre diten e punes dhe personave qe zinin radhen qe ne oren 3 te mengjesit per te marre 10 pale kepuce qe do te thoshte 1200 leke te vjetra ne dite, por qe per ate kohe ishin shume”. Mici tregon se ajo periudhe (1992 – 1997) kane qene vite te sakrifices, por dhe vitet me te bukura ku eksperiencen e punes e mori se bashku me punetoret e saj. Pas nje tronditje te biznesit nga trazirat e ndodhura ne vitin 1997 ku perveç demeve materiale, demi me i madh per kompanite duket te kete qene humbja e besimit, zonja Mici tregon se “me sakrifica arritem te rifillojme prodhimin perseri”.
Per nje grua ne sektorin e industrise se kepuceve duket se sfidat jane me te medha e me te veshtira. Zonja Mici duket t’i kete ndjere realisht problemet e te qenit nje grua ne kete sektor. Ne realitetin shqiptar, te qenit grua ka qene nje nga problemet me te veshtira dhe qe ka ngadalesuar dhe frenuar projektet dhe ambiciet e mia, tregon Mici. Ajo shprehet se, “nje femer duhet te arrije nje sukses qe te jete e besuar nga meshkujt qe bejne karriere. Nje grua harxhon energji te shumta per t’i bere projektet e veta te besueshme ne nje kohe qe nje mashkull me dy dreka pune arrin te jete lider shume me shpejt”. Megjithate, ajo eshte plotesisht e sigurt qe grate jane me kerkuese, me kembengulese dhe  pothuajse teresisht te pakorruptueshme.
Shumica e disavantazheve, sipas zonjes Mici, lidhet me faktin se ne shume drejtime, gruaja gjithmone eshte pare nen hijen e nje burri. Ne nje shoqeri maskiliste gjithmone femra eshte e dores se dyte, por kjo eshte teresisht e gabuar sipas saj. Ne kompanine e saj me 1300 te punesuar ajo tregon se 90% e tyre jane femra. Zonja Mici mendon se pjesen me te madhe te suksesit te saj ia dedikon atyre nenave dhe vajzave qe kane besuar tek idete e saj dhe i kane perqafuar ato dhe kane punuar me zell per te realizuar keto projekte ndaj pikerisht atyre u uron nje 8 mars te gezuar dhe suksese.
Suksesi eshte nje fjale qe merr akoma me shume vlere ne kete periudhe, kur industria e punimit me material ndieu nder te parat efektet negative te krizes ekonomike duke shenuar renie te eksporteve per shkak te renies se kerkeses ne tregjet per te cilat punojne.
8 marsi i ketij viti, e ka gjetur drejtuesen e kompanise ne pune me nje projekt te ri te madh. “Dihet qe kriza ka trokitur tashme ne dyert tona, prandaj dhe ne po nderrojme teresisht strategjine e aktivitetit tone. Eksperiencen e 17 vjeteve si fasoniste po e shfrytezojme per te dale ne tregun e huaj direkt per here te pare me nje prodhim rreth 6 mije pale kepuce ne dite teresisht shqiptare”, tregon ajo. Kjo eshte nje pervoje e re per Micin, e cila eshte e vetedijshme qe kjo kerkon shume pune deri ne realizimin e plote te ketij megaprojekti. Megjithate, ajo tregoi se “prodhimi per nje eksport direkt do te sjelle nje siguri me te madhe ne punen tone, do te 4-fishoje eksportin e shoqerise sone dhe  njekohesisht do te beje me te sigurta vendet e punes dhe do te rregulloje bilancin valutor te shtetit”.   

Sashenka Agoviku, nje familje ndertuesish

Ajo eshte vajza e nje gjenerali, i cili nuk jeton me. Doktrina ushtarake e te atit do ta mbrujte me parimin se gjithmone duhet te dilte e para, karakteristike qe do ta shoqeronte edhe ne karrieren e saj. Nje ish-kampione e ping-pongut dhe qitjes standarde, sot, Sashenka Agoviku ( Kapisyzi) numeron plot 40 vjet ne profesionin e saj si projektuese, ndertuese dhe zbatuese. Kompania “Unicon”, qe ajo drejton i ka fillesat qe rreth viteve ’90-te. Nuk ishte nje rastesi futja ne biznesin e ndertimit, pasi qe pas diplomimit ajo do te sherbente ne ndertimin e shume veprave te medha ne Shqiperi, siç ishte edhe ndertimi i hidrocentralit te “Vaut te Dejes”.
Fillimi i ndryshimit te sistemit, kohe ne te cilen ajo ishte shefe e sektorit ne Institutin e Projektimeve do te krijonte edhe mundesite e para, fale njohjeve ne ndertim per te  nisur nje aktivitet teresisht privat. “Ne ate kohe puna ne institut u pezullua, gjithçka u paralizua. Duke pare kerkesat e tregut mora projektet, qe kerkoheshin dhe qe instituti nuk iu pergjigjej ne kohe, nisa punen me grupe, me kontrata private per projekte te ndryshme dhe ky ishte edhe fillimi i punes sime si ndertuese ne sektorin privat”, -thote znj. Agoviku. Ajo tregon se nisi te perfitonte kontrata duke marre nje çmim me te ulet sesa ofrohej nga shteti, duke krijuar kapitalin e pare.
“Gjate fillimit te zbatimit te ligjit per tenderat, fale eksperiences shumevjeçare ne ndertim, zbatim, projektim, arritem te fitonim dhe terren ne kete fushe, duke u bere keshtu nje nga ndermarrjet e para dhe ne vitin ’1996, nisem ndertimin me fondet tona”, – thote drejtuesja e kompanise “Unicon”. Gjate gjithe kesaj rruge ajo do te ndihmohet dhe do te kete si krah te djathte bashkeshortin e saj, Hajro Agoviku, nje inxhinier mekanik, me shume pervoje, por me pas edhe femijet e saj, njeri prej te cileve eshte arkitekt. Gjate gjithe karrieres se saj, Sashenka Agoviku e ndien veten nje femer te realizuar e cila udhehiqet nga zbatimi rigoroz i rregullave te tregut.
“Eshte nje fushe e veshtire dhe aq me teper per nje femer, prania e se ciles ne Shqiperi numerohet me gishta. Sot mundohemi te kokurrojme me cilesine. Mendoj se mund te kishim ecur shume me teper nese nuk do te na lodhnin shpesh burokracite e tepruara. Ajo çka me ka ndihmuar eshte fakti se kam punuar ne vepra shume te veshtira. Ne ndertimin e Hidrocentralit te Fierzes kam qene perkrah me bashkeshortin dhe zona “C”, ku une ndertoja, ishte nje nga zonat me te veshtira. Me eshte dashur te ndertoj edhe vete ne bore “, -thote znj. Agoviku.
Ajo e konsideron veten si nje drejtuese te suksesshme, ne krye te nje ndermarrjeje e cila i reziston kohes prej shume vitesh dhe drejtohet nga parimi i seriozitetit dhe ndertimit me cilesi. Ne krye te kompanise ajo e konsideron veten si nje femer deri diku te ashper, qe ka nje kerkese te larte llogarie dhe qe nuk ben kurrsesi kompromise, veti qe diktohen edhe nga sektori ku ajo ben pjese.
“Jam natyre qe nuk terhiqem perpara veshtiresive, madje me bejne te eci perpara. Nuk kam hasur ne diskriminim gjinor, por nuk mund te mohohet fakti se nje mashkull e ka me te lehte te udheheqe nje sipermarrje te tille per vete natyren si behet biznesi ne Shqiperi”, –thote znj.Agoviku.
Puna e saj, ndonjehere e ka mbajtur edhe larg familjes, por veçantia eshte se i perkasin te njejtes fushe dhe bisedave per punen nuk mund t’i shmangesh lehtesisht.
“Ka raste edhe diteve te diela na takon te flasim per punen tone, duke gjetur shume pak kohe per te bere pushim”, -thote drejtuesja e kompanise.
Dita e saj gjate gjithe kohezgjatjes eshte e ngarkuar. Per znj. Agoviku dita nis heret ne mengjes me kontrolle te ngjeshura ne objektet qe jane ne zbatim dhe pastaj vazhdon me kontaktet ne nivel ekonomik, pasi ndertimi eshte nje sektor zinxhir, ku asnje hallke nuk mund te anashkalohet. “Ne punojme me kompani nenkontraktore ne te gjitha hallkat. Nje gje e tille lehteson punen, pa lene menjane kontrollet ndaj tyre, duke i besuar shume mbrojtjes se emrit te kompanise”, -thote znj. Agoviku.
Sipas saj, ndertimi eshte nje sektor i cili do te vazhdoje te kete kerkesa, por ne nje kohe krize ajo shikon nje mungese te blerjeve nga ana e konsumatorit dhe kjo shikohet me shqetesim.
Ne planet e se ardhmes, Sashenka Agoviku, nuk e sheh veten jashte ketij sektori, pasi punen e konsideron si jeten e saj. Nese do te shkohet drejt nje zgjerimi te aktivitetit, ajo thote se çdo gje do te varet nga hapesirat. “Kemi bere shume studime apo projekte, te cilat na kane deshtuar per shume arsye, ndaj tregohemi te kujdesshem dhe te vemendshem ne çdo vendimmarrje”, -thote drejtuesja e kompanise “Unicon”.

Kur arrihen ekuilibrat e suksesit biznesmene-nene
Ariana Berberi, sipermarrese e Artinel

Ariana Berberi eshte themeluesja e Artinel (koncesionare makinash), te cilen vazhdon ta drejtoje. E krijuar qe ne vitin 1995 ajo nuk eshte kompania e pare ne te cilen ushtron aktivitetin privat. Fillimet e saj ne drejtim te sipermarrjes private perkojne me fillimin e demokracise ne vend, ne vitin 1991.
Ne gati dy dekada pervoje, ajo tregon se sfidat dhe sakrificat kane qene te shumta, aq sa nuk mendon te kete ardhur koha te kthehen ne kujtime.
Per zonjen Berberi, ne fushen e biznesit dhe konkurrences se lire nuk mund te flitet ose te pretendohet per barazi gjinore apo konforte te tjera te ketij lloji. Kembengulja dhe te qenit e forte ne pune duket aq e theksuar sa dashuria dhe perkujdesja per familjen si nene. Sipas saj, ne fushen e biznesit, thjesht duhet te rezistosh dhe te perballosh gjithe veshtiresite qe te pengojne te arrish pikesynimet e tua. Dhe me e rendesishme eshte sipas saj qe keto arritje duhet te jene me nje kosto sa me te ulet ne kuptimin me te plote te kesaj fjale. Te arrish sukses me kosto sa me te ulet financiare, te arrish sukses pa shkelur parimet e tua profesionale, te arrish sukses pa shkelur normat e tua tradicionale morale, te mbetesh i njejti person ne raport me te tjeret ose te behesh edhe me i mire per ta, atehere po, ke te drejte te gezosh suksesin tend, shprehet zonja Berberi.
Ajo eshte e sigurt se veshtiresite qe perballon nje grua ne karriere jane me te medha se ato te nje burri. Per te, kjo eshte me e theksuar ne nje shoqeri si e jona.
Diferenca gjinore eshte nje koncept krejt artificial, sipas zonjes Berberi, kur behet fjale per aftesite, suksesin etj. Ndaj, sipas saj, grate ambicioze arrijne te jene po aq te suksesshme sa meshkujt qe bejne karriere.
Zonja Berberi mendon se grate qe punojne ne fusha te veshtira ku pergjithesisht punojne burrat, jane gra qe ne brendesine e tyre mbajne energji gjenetike, te cilat duhet t’i çlirojne. Si rezultat, sipas saj, ne menyre natyrale jeta e tyre drejtohet drejt atyre fushave qe ia mundesojne realizimin e aftesive te tyre. Kjo zgjidhje shoqerohet me sakrificen e heqjes dore nga diçka tjeter. Sipas zonjes Berberi, pikerisht keto gra, pa kuptuar, largohen nga disa kenaqesi te tjera qe ofron jeta per t’i lene vendin kenaqesive te medha qe jep puna. Dhe keshtu, jane te lumtura ne menyren e tyre, sipas saj.
A jane grate me kerkuese ne puner Per znj.Berberi kjo eshte shume e logjikshme, pasi, sipas saj, grate e ndertojne suksesin vetem ne saj te punes se tyre vetmohuese. Ajo shton se, “puna eshte e vetmja arme e tyre dhe ato e trajtojne ate si te tille”. Megjithate, toleranca mes grave ambicioze edhe ne ftohtesine e gjykimit duket te jete nje dritare per te vleresuar ate qe duhet. Sipas znj.Berberi, jo vetem grate, por edhe burrat profesioniste dhe realisht te suksesshem bejne te njejten gje.
Perparesite ne kuptimin tradicional te kesaj fjale per nje grua ne karriere nuk duket te kete, znj.Berberi mendon se ato thjeshte respektohen me shume, kur arrijne te  perballojne veshtiresi te njejta me burrat e te njejtes permase.
E kush e tha qe grate ne biznes jane te ashpra, te ftohta, kalkuluese, gati te transformuara ne burrar! Zonja Berberi do t’i kalonte me nje qeshje komentet dhe idete qe qarkullojne ne shoqerine tone. Nuk eshte e nevojshme per nje grua drejtuese te kete keto karakteristika, sipas saj. Per zonjen Berberi mjafton qe gruaja drejtuese te jete e afte dhe logjike per t’i mbyllur detyrat e dites me buzeqeshje. “Eshte vertet zbavitese dhe shlodhese kur kthehesh ne shtepi e fillon t’u sherbesh te tjereve si nje nene e devotshme dhe e urte dhe te tjeret te ndihmojne sepse e kuptojne lodhjen tende dhe dashurine”, shprehet ajo. Eshte shume e çuditshme, por ky rol eshte vertet shume i kendshem.
Mendoj se jeta e nje gruaje qe kryen pune te veshtira eshte e mbushur me shume gezim.

Arlinda Dudaj, gruaja “liber”

Vetem pak kohe me pare biznesi qe drejton mbushi plot 8 vjet. Ajo eshte nje nga te paktat femra, qe i perket botes se librit. Qysh nga viti 2001, kohe ne te cilen lindi shtepia botuese "Dudaj", Arlinda Dudaj ka filluar t’i perkase botes se biznesit. Nuk eshte nje biznes çfaredo, por eshte e vetmja pune qe do te kishte dashur te bente ne jeten e saj. “Te punoja prane dhe me librin ka qene nje nga deshirat e mia me te medha, keshtu qe ky biznes le te themi ka qene realizimi i endrres sime”, -thote znj. Dudaj. Te drejtosh nje shtepi botuese nuk eshte edhe aq e lehte sa duket. Libri nuk eshte nje mall i zakonshem dhe te shesesh ate duhet te kesh mjeshteri, pasi vete tregu dikton nje sere veshtiresish, probleme te cilat Arlinda Dudaj duket se i ka kapercyer pasi shtepia botuese qe ajo drejton ze nje peshe te kondiderueshme ne treg.
“Ne fushen time nuk eshte e veshtire, madje eshte me mire, do te thoja. Kam pershtypjen se bota e librit u perket me shume femrave, ato jane me prane tij, per nga natyra apo shkaqe te tjera. Ne Shqiperi ka shume pak femra, qe punojne me botimet, nje perqindje fare e vogel. Por kjo me duket se me ndihmon dhe nuk me pengon ne punen qe kryej. Sigurisht, ka shume veshtiresi, sepse si çdo pune ka shume kokeçarje, por nese nje gje e ben me pasion dhe shume dashuri, eshte e sigurt qe do te kesh sukses”, -thote znj. Dudaj. 
E keshtu mes kenaqesive dhe problemeve nis çdo dite e kesaj femre, e cila flet me gjuhen e librave. Me nje kafe te shpejte mengjesi dhe pastaj nis turravrapi. Gjithe kohes ‘on line’, takime, mbledhje. “Jam kthyer ne nje perfeksioniste te pashprese, kjo me rremben shume energji, por besoj fort se detajet perbejne diferencen”.
Pesha e konkurrences ne kete fushe eshte me shume mashkullore, e cila thote znj. Dudaj, ndryshe nga çfare ndodh jashte vendit tone ku bota e librit dominohet nga grate, ketu ato jane ne minorance, por gjithsesi nuk vuajne diskriminimin e te qenit nje femer drejtuese.
Qe nje produkt te dale sa me mire, per Arlinda Dudajn çdo gje duhet te jete sa me perfekte, ndaj kur e pyes se çfare veshtiresish has ne biznesin qe ajo drejton me thote se jane nga me te ndryshmet. “Une çmendem pas detajit, nuk le gje pa prekur me doren time. Megjithese kam per fat shume njerez profesioniste, qe punojne krah meje, kujdesem shume per te pare çdo liber para se te kaloje per shtyp”, -thote botuesja e shtepise “Dudaj”. Krahas kenaqesive, si çdokush, ne punen e saj ka pasur edhe momente te veshtira.
“Kam pasur shume te tilla, sidomos disa vite me pare kur ne fushen e botimeve mbizoteronte kaosi i plote. Gjithkush botonte çfare t’i vinte per mbare, pa u kujdesur fare te merrte te drejtat e perkthimit. Kishte perplasje pa fund. Tmerrin me te madh e kam perjetuar kur dikush me mori ne telefon per te me lajmeruar se libri “Kodi i Da Vinçit” (nje nga librat me te suksesshem te kesaj shtepie botuese) kishte dale ne treg nga nje shtepi tjeter botuese”, -thote znj Dudaj.
Ka pasur raste gjate karrieres se saj, qofte edhe momente te shkurtra, kur i ka thene vetes “stop” per shkak te lodhjes. “Pavaresisht ketyre momenteve, kam pershtypjen se nuk do te rrija dot edhe sikur te doja. Edhe kur semurem me grip nuk shtrihem dot, mbase jam gatuar keshtu, nuk e di”, -thote me çiltersi znj. Dudaj.
Ne punen e saj ajo perpiqet te jete nje drejtuese e cila punon ne grup, pasi edhe karakteri i biznesit qe drejton eshte nje zinxhir i pazgjidhshem. Ai qe nuk mund te pershtatet me kete filozofi nuk mund te punoje me te.
Tani, gjendja e tregut duket shume me e ndryshuar, por pavaresisht morise se gjerave te perditshme per t’u bere, Arlinda, mundohet t’i jap çdo gjeje kohen e vet. Sigurisht, ndodh qe ia “ha hakun” ndonjehere djalit te saj Patrikut, po gjithsesi perpiqet ta plotesoje duke i dhene shume dashuri.
Planet e saj te se ardhmes jane gjithmone ofrimi per publikun i librave te rinj, sa me cilesore, autoret me te mire boteror dhe shqiptare. Tani jane ne fazen e pergatitjes se librave per stinen e ngrohte, si autobiografine e Barack Obames, Alan Greenspan, Kledi Kadiut, disa romane interesante per nje mase te gjere lexuesish, pa harruar edhe letersine per femije etj.  

Te ndihesh e realizuar 
Flora Lami, drejtore e Pergjithshme e Coca-Cola Bottling Shqiperia” sh.p.k. (çBS)

Pervoja intensive per nje dekade e gjysme, qe fillon me ngritjen edhe ne vendin tone te nje kompanie te njohur ne tregun nderkombetar dhe vazhdon me berjen e ketij emri po aq te famshem edhe ne tregun vendas, e ben zonjen Flora Lami, te thote se “u bene vertet shume!”.
Ne fillimet e nje demokracie, sipas zonjes Lami, biznesi eshte i brishte dhe ka nevoje per te gjitha mbeshtetjet e duhura per ta çuar perpara. “As une dhe askush nga ata qe punuan ne krijimin e Coca Cola (CCBS) ne Shqiperi, s’e dinte se sa e veshtire eshte te punosh, te krijosh nje emer dhe me pas ta ruash ate”, tregon ajo per revisten “Monitor”. Kujtimet e saj nisin qe ne vitin 1993 kur aktiviteti i ndermarrjes filloi ne nje zyre te vogel ne nje apartament te Tiranes, pa u ndertuar akoma stabilimenti i Coca-Colas. E perkushtuar, zonja Lami duket t’i kete ngjitur shkallet e karrieres nje nga nje, çka e ben me te sigurt dhe te pjekur nje grua ne karriere. Ajo e vlereson si pozitiv kete fakt. Per te ardhur deri ne pozicionin ku eshte sot, drejtore e pergjithshme e ndermarrjes, i eshte dashur ta filloje qe nga puna si asistente e administratorit, per te kaluar si ekonomiste e me pas si pergjegjese e administrates e kontabilitetit, duke prekur keshtu “me dore” shume pozicione per te arritur deri ketu. Nje grua qe do te ece perpara nuk mund te vleresoje si negative as eksperiencat e veshtira. Ajo tregon se, “asgje nuk mund te quhet negative ne nje eksperience te tille pune ne te cilen perkushtimi yt eshte i barazvlefshem me konsolidimin e nje sipermarrjeje te suksesshme dhe te respektuar”.
Nje kompani qe njeh me shume se nje emer gruaje ne drejtim. Per vite te tera administratorja e shoqerise eshte femer, por edhe stabilimenti i prodhimit drejtohet nga nje grua. Pa patur nevoje per nje politike mbeshtetese, puna si drejtore e pergjithshme e zonjes Lami por edhe e drejtores se prodhimit, duket te jete rezultat i kembenguljes se ketyre zonjave per te qene ne krye. Sipas zonjes Lami, “mberritja ketu eshte bazuar ne nje angazhim shume te madh e pa rezerva dhe ne nje pune korrekte, serioze dhe me te pelqyeshme sesa e shume personave te tjere shqiptare apo te huaj, qe ishin ne gare per keto pozicione pune.
Sfida me e madhe e nje gruaje ne karriere per zonjen Lami eshe vete realiteti shqiptar. Ajo tregon se, “per grate qe deshirojne te kene karriere duke thyer tabute, nuk eshte shume e thjeshte t’u mbijetojne ideve se gruaja eshte e dobet para sfidave te medha”. Por optimizmi nuk mund te mungoje ne nje grua qe drejton nje kompani private. Edhe ne Shqiperi, sipas saj, koha po tregon se gruaja i ka thyer tashme konturet e saj shtepiake dhe po e shfaq veten jo vetem ne figuren e nenes, por edhe si specialiste e shume profesioneve, si dhe drejtuese e institucioneve te rendesishme private dhe shteterore.
Ndaj, ajo nuk shikon asnje pengese ne konkurrencen e gruas ndaj meshkujve per te bere karriere. Pavaresisht se ndryshimi po ndihet edhe ne realitetin shqiptar, zonja Lami mendon me keqardhje se nuk mund te flasim per nje barazi gjinore ne vendin tone. Sipas saj, “ketu akoma nuk i jepet mundesia potencialit te nje gruaje per te provuar dhe sfiduar”.
Te jesh kerkues ne pune dhe i pakorruptueshem, per zonjen Lami, jane pjese e karakterit, si te nje gruaje, ashtu dhe te nje burri. Por çka e dallon nje grua ne karrierer! Sipas zonjes Lami, nje grua eshte shume me e vemendshme dhe kerkuese, pasi e shikon dhe e vlereson punen e saj deri ne detajet me te vogla. “Detajet, ato qe shpesh anashkalohen si te parendesishme, e konturojne punen tende duke i dhene vlerat e duhura! Une mendoj se, duke qene se gruaja shqiptare ka luajtur gjithnje rolin organizues dhe administrues brenda familjes, ka patur mundesi te perdore keto aftesi me mire edhe ne sipermarrjet e ndryshme te biznesit.
Figura e nje gruaje eshte e prirur te nderohet, te respektohet dhe te kete privilegjin e te qenit femer, keto perbejne perparesi sipas zonjes Lami. Ndersa disavantazh me i madh per grate ne karriere, sipas zonjes Lami, perben koha githnje e me e paket qe i kushtohet detyrimit fisnik te perkujdesit ndaj familjes.
8 Marsi i ketij viti e gjen zonjen Lami me deshiren e madhe per te vazhduar e arritur objektivat ne synim si per veten ashtu dhe per kompanine qe drejton. Rezultatet e vitit te kaluar kane qene shume te mira, sipas saj, dhe objektivat per kete vit edhe me agresive. “Ndihem realisht mire ne punen time si drejtuese dhe ne rolin tim si nene” shpreher ajo per revisten “Monitor”.

15% rritje te klienteve dhe xhiros
Vojsava Bardhi, administratore SavaTours

SavaTours, agjencia turistike e krijuar pese vite me pare udhehiqet nga Vojsava Bardhi. Nje sektor qe njeh shume emra grash ne drejtim duket te jete po aq realizues sa edhe kompleks. Komunikimi me klientet ne kete rast duket nje art me vete, i cili perben edhe çelesin e nje rritje prej 15%, vetem gjate vitit te fundit, siç shprehet vete Bardhi. Krijimi i agjencise, sipas Bardhit, ka ardhur fale nismes se motres se saj Jeta, e cila qe per 12 vjet ka punura ne sektorin e turizmit ne Turqi (Stamboll & Antalya). Vojsava tregon se veshtiresite e fillimit kane qene te shumta, sepse “ne ishim te reja ne nje treg ku agjenci te ndryshme turistike kishin kohe qe ishin konsoliduar”. Nderkohe qe edhe burokracia bente te veten ne nje vend qe krijimi i nje biznesi kerkonte pritje te gjata dhe nje sere dokumentesh te panevojshme. Megjithate, kur Vojsava Bardhi kthen koken mbrapa duket te harroje te gjitha veshtiresite e kaluara, ne raport me kenaqesite e medha qe tregon te kete marre ne keto vite nga rezultatet e arritura. Besimi ne aftesite e saj duket te kete fituar ndaj efekteve te krizes ne kete sektor. Duke dhene nje gjykim te nisur nga klima qe ndihet ne biznesin e saj, duket se efektet e krizes nuk po ndihen kaq shume. Bardhi tregon se “ne i kemi ndjere pak efektet e krizes, pasi shqiptaret jane te apasionuar pas udhetimeve dhe e kane shume te veshtire te heqin dore nga ato, pavaresisht krizes”. Sigurisht, ka ndryshuar pak dinamika, tregon ajo. Sot preferojne te rrine me pak dite dhe te shpenzojne me pak per akomodimin, por gjithsesi jo te heqin dore fare. Kete e tregojne dhe shifrat, permes te cilave tregohet edhe aftesia e administrimit te biznesit nga nje grua edhe ne kohe te veshtira. Bardhi tregon se, vetem per vit te ri numri i shqiptareve qe kane preferuar te kalojne festat jashte shtetit ka qene rreth 15.000, te shperndare ne Mal te Zi, Maqedoni, Kroaci, Sharm El Sheik, Stamboll, Dubai etj. Bardhi tregon se, “krahasuar nje vit me pare kemi pasur nje rritje rreth 15% si ne numer klientele, ashtu dhe ne xhiron vjetore”. Sigurisht, per te patur rezultate pozitive ne biznes keto dite nevojiten shume cilesi nxitese. Duke e vleresuar si nje arritje te perbashket, Bardhi tregon se, “kjo rritje ka ardhur si pasoje e perkushtimit tone, cilesise se produktit, profesionalizmit dhe ndershmerise ne raport me klientin”. Per drejtuesen e SavaTours, grate ne karriere jane po aq te suksesshme sa burrat per shume arsye. Per te, grate jane luftarake, te ndjeshme, te vendosura deri ne fund per te arritur objektivat qe i vene vetes dhe mbi te gjitha kane nuhatje me te larte se burrat. Cilesia qe i ben me te besueshme ne lidhje me burrat eshte fakti qe grate ne marredhenie biznesi jane me te ndershme dhe korrekte, sipas zonjushes Bardhi. “Une kam raporte pune me kolege te mi qe kane agjenci turistike dhe definitivisht bashkepunimin me te frytshem e kam me ato agjenci qe drejtohen nga femra”, shprehet Bardhi. Krahas kesaj, per mendimin e zonjushes Bardhi, grate jane me kerkuese dhe me te pakorruptueshme ne pune, sepse kane nje ndjenje te larte pergjegjesie. Ajo pranon ne te mire te suksesit kesaj radhe te tregoje se, “kjo mund te vije nga fakti qe ne pergjithesi femrat jane pak me dinake dhe ne te njejten kohe preferojne me shume se meshkujt te merren me detaje”.

Nje pike mbeshtetje
Anika Taçi – menaxhere Taçi-Oil

Tek te rinjte qe studiojne jashte vendit, shpesh ka nje deshire te theksuar per t’u kthyer dhe per te dhene ndihmese ne vendin e tyre me qellim per t’u ndiere njekohesisht te realizuar. Per Anika Taçin, bashkemenaxhere prane Taçi Oil, kjo deshire ka qene e dyfishte: rikthim ne atdhe per te dhene ndihmese edhe ne biznesin familjar. Per kete qellim, pas studimeve ne fushen juridike ne Itali, ajo mbrojti nje master ne administrim biznesi, çka do ta bente me te sigurt ushtrimin e profesionit te saj prane kompanise.
Pas rreth nje viti ndihmese te qendrueshme ne kompanine e importit dhe tregtimit te karburanteve Taçi-Oil. sh.p.k. ajo duket aq e qete sa edhe ambicioze. E qete, pasi ajo bashkemenaxhon me vellain e saj Rezart Taçi, i cili tashme e kishte ngritur biznesin e tij, ne periudhen kur Anika Taçi vendosi te behet pjese e grupit. Nje bashkepunim i deshiruar nga te dy, siç shprehet vete zonjusha Taçi, “vendosem te ishim ndihme per njeri-tjetrin, shpatull dhe krahe, ne vijimin e biznesit”. Kjo lloj mbeshtetje duket te kete lehtesuar veshtiresite e nje gruaje ne drejtimin e nje biznesi. Veshtiresi qe zonjusha Taçi i njeh, pavaresisht eksperiences jo shume te gjate ne karrieren e administrimit te biznesit. Roli i saj si nje “filter” per shefin e kompanise e ka bere ate te perballet me kliente te shumte dhe me mentalitetin vendas.
E njoh mentalitetin shqiptar, shprehet ajo, por ajo mendon se edhe realiteti i vendeve te zhvilluara perendimore mund te rezervoje veshtiresi “te teperta” per grate qe duan te bejne karriere ne biznes krahasuar me meshkujt.
Taçi e cileson veten me fat qe ne eksperiencen e saj ka bashkepunuar me nje person te familjes, i cili, sipas saj, “duke qene nje person me kulture dhe inteligjence, eshte bere e mundur qe te perpiqemi te jemi nje trup i vetem ne qellimet dhe obiektivat e kompanise”. Ndonese puna ndahet, gjithçka duket se behet ne bashkepunim mes menaxhereve Taçi persa u perket direktivave dhe vendimeve. Ndaj, nje pjese e mire e sukseseve te kompanise Taçi-Oil pasqyrohen edhe ne gjykimin per nje vit te suksesshem per Anika Taçin. Nje prej ndihmave spontane te saj duket te jete ajo çka eshte nje prej kritereve kryesore te pergjegjesise sociale te nje kompanie. Ndonese nuk ka qene nje qellim me vete, rreth 70% e te punesuarve ne administraten e Taçi-Oil, jane femra.
Persa u perket rezultateve te kompanise blerja e pjeses me te madhe te aksioneve te prodhuesit te karburanteve ne vend ARMO, duket te jete edhe pjese e ndihmeses se konsulences juridike te zonjushes Taçi. Por, akoma me ambicioze duken planet e saj bashkepunuese per kete vit. Te lindura te pakten qe gjate vitit te kaluar, synimet e Taçi Oil jane ambicioze. Perveç shtrirjes ne rajonin e Ballkanit me pika karburanti, te cilat kete vit parashikohet te ngrihen fillimisht ne Kosove, ambiciet jane drejtuar ne sektore te tjere. Anika Taçi tregon se perveç punes se mire me rezultate pozitive personale, eshte kenaqesi te punosh ne rritjen e standardeve ne vend me angazhimin e drejtperdrejte te vete bizneseve shqiptare. Per kete qellim, ajo tregon se ne kuadrin e projekteve te reja te kompanise kane prezantuar nje oferte blerje per Hotel Sheraton me synimin e angazhimit te drejtperdrejte te nje kompanie shqiptare ne menaxhimin e nje emri te madh nderkombetar si Sheratoni. Por zonjusha Taçi e shikon veten shume shpejt te angazhuar edhe ne administrimin e biznesit financiar. Aktualisht, ajo tregon se jane ne perfundim te permbylljes se procedurave te blerjes se aksioneve te nje banke private, qe operon ne vend. Ne fillimet e saj ne administrimin e bizneseve te kompanise, duket se ajo do te vazhdoje per nje periudhe te mire te jete krahu i djathte i Rezart Taçit duke na nxitur ta interpretojme shprehjen popullore per fuqine e gruas kesaj radhe se “pas nje biznesmeni te suksesshem eshte nje moter e zonja”.

Grate me shume ne sherbime

Statistikat zyrtare flasin per faktin se ne zonat urbane kane numrin me te madh te drejtueseve femra. Ministria e Punes, çeshtjeve Sociale dhe Shanseve te Barabarta, raporton se rreth 17% e drejtuesve te biznesit privat jane gra. Numri me i madh i bizneseve te regjistruara, qe drejtohen nga grate, ka nje perqendrim te madh ne zonat urbane, ku edhe mundesite per biznese jane me te medha. Rreth 85% e ketyre bizneseve te drejtuara nga grate ndodhen ne zonat urbane dhe 15% ne zonat rurale. Vendin e pare, sipas te dhenave te ketij institucioni, e ze Tirana, me perqendrim 31%, me pas vjen Durresi me 8.7% dhe Elbasani me 6.2%. Ne Tirane, sot, mbi 100 biznese te medha drejtohen nga gra, kryesisht ne prodhimin e konfeksioneve, kepuceve, import-eksportit, ndertim, mode, agjenci udhetimi, turizem, studio ligjore etj. Ne Durrres jane 15 te tilla, ne Korçe, 10 gra drejtojne biznese te medha etj.
Sipas sondazheve te kryera nga Drejtoria e Politikave te Shanseve te Barabarta ne kete ministri, punesimi te grate shqiptare kufizohet nga nje sere faktoresh, si detyrimi dhe pergjegjesia per rritjen e femijeve, kryerja e puneve te shtepise, niveli arsimor, aksesi i kufizuar ne formimin profesional, pronesia dhe mundesia per te perfituar kredi etj. Grate kane ngritur bizneset e tyre kryesisht ne aktivitete ekonomike te tilla si tregti, shitje me shumice, dyqane, sherbime te ndryshme si dentist, noteri, avokati, parukeri, agrobiznes, industri, ne prodhimin e bulmetit, tekstil, botime librash, rrobaqepesi dhe punime artizanale. Sipas statistikave te Ministrise se Punes, aksesi i gruas ne arsimim eshte i barabarte me burrat, por kjo nuk u siguron atyre te njejtat mundesi ne tregun e punes. Situata e punesimit te gruas eshte me e favorshme ne sektorin e administrates publike, ku gruaja ze 56% te te punesuarve, ndersa burrat 44%. Ne pozicionet ligjvenese te nepunesit te larte dhe drejtues, zene vetem 28%, ndersa si specialiste, rreth 52.6%.  Nder vite, ne Shqiperi, niveli i punesimit te femrave ka qene dukshem me i ulet se ai i meshkujve. Sipas te dhenave te kesaj ministrie, rreth 30,000 biznese te vogla drejtohen prej grave. Ne sektorin prodhues, rreth 73.4% e numrit te pergjithshem te punemarresve jane femra, me paga mesatare qe variojne nga 15,000 leke deri ne 25.000 leke ne muaj.
Sipas te dhenave zyrtare, vetem 8% e grave ne biznes zoterojne ligjerisht prona. Numri i ulet i grave ne biznes i referohet mungeses se politikave favorizuese qe nxisin sipermarrjen private.

Grate sipermarrese, udheheq Amerika

Quhet Carly Fiorina eshte 46 vjeç dhe drejton grupin e njohur informatik “Hp”. Ajo konsiderohet si gruaja me e fuqishme ne biznes ne Shtetet e Bashkuara te Amerikes, sipas nje klasifikimi te kryer nga revista “Fortune”. Ajo pasohet nga Debby Hopkins, 45 vjeç (“Hurricane Debby”, per miqte), drejtuese financiare e kompanise “Lucent technologies”, si dhe nga Meg Witman, 44 vjeç, numri nje i rrjetit ‘online’ te shitjeve “eBay”. Revista periodike “Fortune” ka kryer edhe nje seleksionim mes menaxhereve me me ndikim ne Europe. Titulli i gruas numer nje ne biznes, ne Kontinentin e Vjeter i ka takuar Marjorie Scardino, 53 vjeç, administratores se deleguar te gjigantit mediatik “Pearson”.
Pas shpatullave te Scardino eshte e reja, Fabiola Arredondo, qe eshte vetem 33 vjeç dhe udheheq “Yahoo-n” per Europen.

Shkruaj një koment

Ju duhet të logoheni për të komentuar.