Tradita e se drejtes civile – Kodi Civil ne Shqiperi

25/03/2008 00:00 0 komente

Nga Agim Dobi

Diskutimi i Presidentit Topi, ne takimin e dates 4 Dhjetor 2007, ne lidhje me te drejten historike te pronesise dhe statutin e kthimit te pronave “…per te atakuar abuzimet e medha, qe jane bere nga pushtetaret vendore ne lidhje me ligjin 7501, do te ishte deshmi qe do te vertetonte qendrimin dhe veprimin e Tij. “Te flasesh me doreza per nje problem kaq madhor do te thote te besh kozmetike mbi nje trup qe lengon …” ishte pjesa me e rendesishme e mesazhit te Tij per rikuperimin e prones me profesionalizem me qellim qe t’i jepet zgjidhje problemit me nje ze te unifikuar, per t’ia bere te qarte politikes dhe institucioneve zgjidhjen reale, dhe kjo ngelet arsyeja perse shteti duhet t’i qaset transparences se plote me pronat.

Ne Kushtetuten e Republikes se Shqiperise, neni 41, thuhet: “1. E drejta e prones private eshte e garantuar. 2. Prona fitohet me dhurim, me trashegimi, me blerje dhe me çdo menyre tjeter klasike te parashikuar ne Kodin Civil.”. Fjalet: “… çdo menyre tjeter klasike te parashikuar ne Kodin Civil.”, marrin shume domethenie kur diskutohet per çeshtjet e nderlikuara te pronesise ne keto vite te tranzicionit. Shpesh, thuhet se, per Kodin Civil i Republikes se Shqiperise, “… eshte marre si model Kodi Civil Gjerman”, ose Kodi Civil i Republikes se Shqiperise”… ngjan me kodet civile te vendeve te Europes Perendimore.”, etj, etj.

 
Kodi ne kohen e Zogut

Shume eksperte shqiptare te jurisprudences, kur bie fjala per nivelin cilesor te Kodit Civil te Republikes se Shqiperise, vleresimin e tyre e bejne duke mos harruar t’i referohen, me respekt, Kodit Civil te Mbreterise Shqiptare, qe u zbatua deri pas Luftes se Dyte Boterore. Dhe, ne keto raste, nuk harrojne te vene ne dukje se, Mbreti Zog i Pare u konsultua me shume eksperte europiane te fushes. Disa eksperte te tjere, ne lidhje me kete çeshtje, vleresojne edhe kontributin e dhene nga juristet shqiptare te kohes qe, njohurite e tyre ne fushen e se drejtes civile, i paten marre ne universitetet turke, veçanerisht, ne Stamboll. Pikerisht ky fakt, te nxit te kerkosh me tej per fakte te tjera historike, per t’i analizuar ato, jo ne kontekstin e mirefillte historik te materialeve arkivore, por ne kontekstin e prones dhe marredhenieve ekonomike qe kushtezoheshin prej saj. Pikerisht ne kete rrafsh, ia vlen te flasesh (pa marre persiper rolin e ekspertit te se drejtes civile) per traditen shqiptare, e cila do te ishte mjaft e vlefshme per te njohur si eshte ngjizur psikologjia popullore ne lidhje me pronen dhe pronesine.

Ne nje permbledhje me titullin “Kushtet Ekonomike ne Shqiperi” te Joseph S. Rucek ne vitin 1933, kur flitet per bujqesine, nder te tjera thuhet: “Ligji i Reformes Agrare i 17 Prillit, 1930, i ndau pasurite e bejlereve ne rrethet fushore, duke lene per secilin bej maksimumin 40 ha me 5 ha me shume per gruan dhe secilin femije.”. Nuk duhet harruar fakti se ne ate kohe nje e treta e tokes are (50 000 ha nga me te mirat ndermjet lumenjve Vjosa dhe Shkumbini), ishte prone shteterore, e dyta per nga madhesia e siperfaqes ishte toka are prone e bejlereve dhe, e treta per nga rradha, ishte siperfaqja, prone e fshatareve te varfer. “Shteti dhe bejleret nuk e administronin direkt pasurine e paluajtshme, por jepnin me qira pjese te tokes per fshataret e vegjel dhe, shpesh, linin pa kultivuar zona shume te medha. Zakonisht, tatimi mbi bujqesine, perben nje te dhjeten e prodhimit dhe qiradhenesi paguan nje te treten e prodhimit.”

 
Format e pronesise mbi token

Siç mund te shihet qarte nga kjo deshmi dhe nga faktet e mesiperme, format e pronesise mbi token are kombinohen me veprime tregtare tipike te shitjes te se drejtes se prones, siç ishte dhe mbetet edhe ne ditet e sotme qiraja dhe format tipike te shitjes (blerjes) se prodhimit, qe pasqyroheshin ne kontratat e shitblerjes, te lidhura paraprakisht ndermjet industrialisteve dhe tregtareve me bejleret dhe/ose fshataret. Keto menyra klasike (ose keto veprime tregtare), diktoheshin nga zbatimi i Kodit Civil dhe Kodit Tregtar te Mbreterise Shqiptare. Sikunder vihet re qarte, ne menyre indirekte, ne historikun e legjislacionit tatimor shqiptar qe nga Pavaresia e Shtetit Shqiptar shkruar nga Haxhi Shkoza, ka ekzistuar tradita e menyrave klasike civile te fitimit te prones, natyrisht, ne zbatim te Kodit Civil dhe Tregtar te Perandorise Osmane.

Por nuk duhet harruar gjithashtu se, me pushtimin e Konstandinopojes dhe te gjitha trevave qe ishin nen suazen e Perandorise se Bizantit, Perandoria Osmane trashegoi legjislacionin dhe pervojen administrative te kesaj perandorie. Sipas deshmive historike qe sjellin Zhan Klod Faveirial ne librin “Historia (me e vonshme) e Shqiperise” dhe Elena Kocaqi ne librin “Albanet me fame ne mijevjeçare”, rezulton se ishte Perandori Justinian ai qe, ne periudhen kur “… marredheniet ekonomike kishin ndryshuar …”, ndryshoi dhe ligjet qe rregullonin keto marredhenie, sepse ishin bere shume ligje, pasi çdo perandor i Bizantit nxirrte ligjet e veta qe e bene legjislacionin e kohes te rremujshem. Kjo ishte arsyeja perse Perandori Justinian e pa te domosdoshme nje perzgjedhje te se drejtes dhe te nje legjislacioni sa me praktik. Juristet e kohes kodifikuan te drejtat civile dhe, si produkt, paten ate qe njihet me emerin Corpus Juris Civilis (Kodin e se Drejtes Civile), pune aspak e lehte kjo, qe rezultoi me permbledhjen e çeshtjeve te se drejtes Romake te quajtur Diageste, e bazuar mbi bazen e traktateve te shkruara nga juristet e vjeter Romake, çka na verteton ekzistencen dhe vijimesine e tradites qe nga koha e sundimit te Perandorise Romake ne Iliri dhe Epir qe prej kohes kur Roma, nen komanden e Paulus Emilit, e pushtoi Epirin. Pra, kodifikimi i bere ne kohen e Perandorit Justinian, i quajtur Novela, ishte produkt i kodifikimit te se drejtes Romake, qe sot perben bazen e kodeve civile ne Europe e kudo ne Bote.

Por nuk duhet lene menjane fakti qe, edhe pse Perandori Justinian u influencua nga “… idete e reja te barazise para ligjit …”, megjithate, i sherbeu klases se larte dhe Kodi i tij do te behej “… filozofia e mbreterve feudale te mevonshem.”. Nje seri deshmish interesante gojore, ne lidhje me traditen e menyrave civile te fitimit te prones, qe nga koha e sundimit te Perandorise Osmane, jane ato te shume qytetareve nga viti 1991 (koha kur u miratua ligji ekzistues i tokes nr.7501) e ketej, te cilat i hoqen “fijet e merimangave” harreses dhe nxorren ne drite nje prej veprimeve reformatore te Mbretit Zog te Pare: kalimin e tapive te pronesise mbi token, banesat, trojet dhe token, nga Gjuha Turke ne Gjuhen Shqipe. Nga dosjet e Arkivave te Shtetit, ku ruheshin veprimet hipotekore te viteve deri ne kohen e Reformes Agrare qe u be pas Luftes se Dyte Boterore, shume familje shqiptare, nepermjet regjistrimeve te trashegimise, u njohen me emrat e paraardhesve te tyre te para shume brezave, te cileve nuk ua kishin degjuar kurre emrin deri ne ate cast, deshmi kjo qe flet per pasojat e renda qe solli sundimi komunist ne Shqiperi. Por, krahas fitores te te drejtave politike, fetare, te lirise se fjales e te shtypit, kthimi i prones te pronari legjitim vazhdon te mbetet ende nje çeshtje e diskutueshme, e cila ka ngritur, gjithnje, pyetjen: “Perse nuk u be nje gje e tille ne kohen e duhurr!”

Ja se si e komenton, pas kaq vitesh, nje prej protagonisteve te Qeverise se Stabilitetit te vitit 1991: “Metastazat e shoqerise komuniste kishin gjurme te thella dhe komunistet kishin nje strategji afatgjate, qe nuk mund te lejonin kthimin e prones te pronaret legjitim. … Me porosi te Ramiz Alise, aty nga mesi i vitit 1991, anetaret te Qeverise se Stabilitetit shtruan problemin se ç’do te behej me kooperativat bujqesore, pasi ato nuk funksiononin dhe Populli kishte nevoje per produkte ushqimore. … kooperativat e ngritura me dhune dhe pa asnje kriter ekonomik, … kishin pesuar kolaps te plote dhe ato po shkaterroheshin, plaçkiteshin, vidheshin. … Shqetesimi ishte i drejte por, synimi ishte i shtrember. Kerkohej te ndahej toka sipas frymeve. E verteta eshte se, ne ate kryesi u dha mendimi se toka nuk mund te ndahej, mund te jepej vetem ne perdorim, per nje periudhe 5 apo 10 vjeçare. Me kete projekt – ligj doli edhe Qeveria. Kishte probleme …, sepse dhenia ne perdorim do te frenonte investimet ne bujqesi e te tjera probleme te kesaj natyre. Megjithate, ishte nje nder rruget e pakta per te nxitur disi prodhimin bujqesor qe kishte ndalur, … dhe per te shkurtuar kohen e mbajtjes se popullit gjalle me ndihmat humanitare te botes. Dhenia e tokes ne perdorim e linte te hapur dritaren qe, nje dite, me krijimin e kushteve, me studime e pjekuri, prona dhe, veçanerisht, toka te kthehej pa asnje hezitim te pronari i origjines.”, dhe jo “… per te pasuruar ish komunistet e konvertuar si kameleoni ne lloj – lloj ngjyrash e partish.”. 

 
Toke ne perdorimr!

Pavaresisht pikpamjeve personale te bashkekohesit te cituar me lart, ajo qe ia vlen te analizohet eshte koncepti: “toke ne perdorim”, ne kontekstin e analizes psikologjike dhe juridike te tradites te se drejtes civile. Deri me sot nuk eshte komentuar se nga u huazua koncepti “toke ne perdorim”. Ne rast se do te pranohej hipoteza se, diku, ne ndonje vend te botes ekziston nje praktike e tille, pyetja e pare qe do te ngrihej duke marre per baze traditen e vendit para Reformes Agrare te pushtetit komunist, eshte: Perse te mos merrej pervoja e dhenies me qira te tokes arer! Pergjigja eshte e qarte: psikologjia komuniste e kohes nuk mund ta lejonte ate, çka plotesohet nga fakti qe, shume prej vendim – marresve politike te vitit 1991, nuk ishin nga familjet pronare te tokave me tapi qe nga koha e Mbretit Zog i Pare. Historiani i njohur Richard Pipes, ne librin e tij ne lidhje me Revolucionin (Bolshevik) Rus, nder te tjera, thekson faktin e fshataresise franceze qe, nga te qenit nje burim i paqendrueshmerise ne Shekullin e XVIII – te, si rezultat i Revolucionit Borgjez Francez ne Shekullin e XIX – te, u be shtylle e konservatorizmit, sepse fshataret franceze u binden se toka ishte e tyre. Me kete fakt ai argumentonte se, prona private, eshte institucioni i vetem i rendesishem per integrimin shoqeror dhe politik, sepse zoterimi i prones krijon angazhimin ndaj rendit politik dhe ligjor, angazhim i cili garanton te drejtat e pronesise dhe i ben qytetaret bashkesovrane dhe, pronesia si e tille, behet mekanizmi me i rendesishem per te rrenjosur respektimin e ligjit dhe te interesit ne zemer te popullsise. Karakteristikat paresore te te jashteligjshmeve jane: mungesa e nje adrese dhe e te dhenave te tjera me baze pronesine qe, nder te tjera, pengon autoritetet ne zbatimin e ligjit, per te identifikuar paraprakisht te dyshuarit per shkelje te ligjit ne kurriz te drejtave civile te njerezve te pafajshem. Ndryshimet qe duhet te beje politika ne lidhje me prirjen ligjore per te respektuar pronen sipas perkufizimeve ne Kushtetuten e Republikes se Shqiperise, veçanerisht, menyrave klasike te Kodit Civil, si qiraja, etj, kerkojne largimin nga format e trasheguara nga rendi socialist per te konsoliduar ekonomine e tregut, qe te behet e mundur te çlirohen aspiratat dhe energjite e qytetareve te zakonshem. Nuk ka me asnje arsye qe shoqeria shqiptare te vazhdoje te vuaje mosmarreveshjet ne lidhje me pronesine, per shkak te praktikave te nje Kodi me nje “dialekt” te panjohur. Veprimet antiligjore dhe perseritja e tyre vertetojne perse njerezit jane shume te pakenaqur dhe perse ndahen ne grupime sipas demtimeve te pesuara. Keto jane fakte qe hedhin dyshimin mbi rezultatet e privatizimit dhe pengojne qe, pronesia, te investohet per te prodhuar dhe jo per te shkaterruar, per te vjedhur dhe per te abuzuar, sepse Kushtetuta ofron mundesi te njejte te te drejtave te pronesise, te drejta themelore te te gjithe shqiptareve.

 

Shkruaj një koment

Ju duhet të logoheni për të komentuar.